श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नागपञ्चमी। नागको पूजा गरी घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर मनाइने यो पर्व धार्मिक आस्थासँगै प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको सन्देश बोकेको पर्व पनि हो।
सनातन परम्परामा नागलाई पानी, उर्वरता र प्रकृतिसँग जोडेर हेरिन्छ। वर्षायाममा नाग तथा सर्पहरू आफ्नो वासस्थानबाट बाहिर निस्कने भएकाले उनीहरूलाई नमार्ने, खेतबारीमा खनजोत नगर्ने र पूजा गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी आठ नागको पूजा गर्ने चलन पनि यही दिनमा छ।
नागपञ्चमीसँग जोडिएका विभिन्न धार्मिक कथाले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। किसानले नागका बच्चा मारेपछि नागिनीले बदला लिएको र पछि पूजा तथा श्रद्धाबाट प्रसन्न भएर परिवारलाई जीवनदान दिएको कथाले प्रकृतिमाथि गरिने हस्तक्षेपको परिणाम र जीवप्रतिको करुणाको सन्देश दिन्छ।
गोरखनाथ र नागसँग जोडिएको अर्को प्रसङ्गले पनि पानी र नागबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध देखाउँछ। नागलाई वर्षा र जलचक्रसँग जोड्ने यस्तो विश्वासले हाम्रो परम्परामा पानीको महत्त्वलाई समेत उजागर गर्छ।
धार्मिक मान्यताभन्दा बाहिर हेर्दा पनि सर्प तथा नाग प्रकृतिको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्। उनीहरूले पारिस्थितिक प्रणालीमा मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न योगदान पुर्याउँछन्। त्यसैले नागपञ्चमी केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान नभई जैविक विविधता र जीवप्रतिको सम्मान सम्झाउने सांस्कृतिक अवसरका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
घरको ढोकामा नागको चित्र टाँस्ने परम्पराले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ मानिसको घर र प्रकृतिको संसार अलग होइन। हाम्रो जीवन पानी, माटो, वनस्पति र जीवजन्तुसँग जोडिएको छ। प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने संस्कारले नै अन्ततः मानव जीवनलाई सुरक्षित र सन्तुलित बनाउँछ।
यस अर्थमा नागपञ्चमी नागको मात्र पूजा होइन, मानिस र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वको सम्झना गर्ने पर्व पनि हो। धार्मिक आस्थासँग जोडिएको यो परम्पराले आजको पुस्तालाई एउटा सरल तर महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ प्रकृतिसँग डराएर होइन, प्रकृतिलाई बुझेर र संरक्षण गरेर मात्र सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ।
